فایل در 13 صفحه قرار دارد که 5 صفحه آن را در توضیحات قرار دادیم

حرم امام رضا(ع) در دوره تيموريان

نگاهى به ارزش هاى تاريخى وهنرى بارگاه على بن موسى الرضا(ع)

۱۲قرن هنرومعمارى ايران درحرم رضوى

• مجموعه بارگاه امام هشتم شيعيان كه پيدايى آن به پيش از شهادت آن حضرت بازمى گردد، اكنون ۱۲۳۳سال قدمت دارد و اين در حالى است كه شهادت امام رضا(ع) در ۱۲۲۳سال پيش واقع شده است
• ضريح مبارك شاهكارى است با طراحى «استاد محمود فرشچيان» و پنجمين ضريحى است كه مضجع شريف را در برگرفته است

حميدرضا حسينى

«در بارگاه امام رضا(ع) هيچ يك از شبستان هاى وسيع و هيچ گوشه اى از صحن هاى مزينى كه در اطراف ضريح قرار دارد، خالى از هيجان نيست. با اين همه در آنجا هر كسى احساس آرامش و انزوا مى كند و تنها جسم افراد است كه در يك جا گرد آمده است. يك زمزمه آسمانى خلأ ميان گنبد رنگارنگ و ديوارهاى پوشيده از كاشى هاى سبك صفوى و پوشش مرمرين زمين را كه با قالى هاى گرانبها فرش شده است، آكنده مى سازد و انسان احساس مى كند كه در اين مقدس ترين زيارتگاه ايران معجزاتى در شرف وقوع است و راه هايى در پيش پاى انسان به سوى بهشت قرار گرفته است.»

مجموعه بارگاه امام هشتم شيعيان كه پيدايى آن به پيش از شهادت آن حضرت بازمى گردد، اكنون ۱۲۳۳سال قدمت دارد و اين در حالى است كه شهادت امام رضا(ع) در ۱۲۲۳سال پيش واقع شده است. اين مجموعه علاوه بر محوطه اصلى حرم و گنبد طلا در بر دارنده فضاهاى وسيع معمارى شامل ۲۴رواق، ۱۰صحن، ۴بست، ۳مدرسه و ۲مسجد است كه در اين ميان تنها يكى از مساجد آن يعنى «جامع گوهرشاد» يك صحن، چهار ايوان، هفت شبستان، بيست و دو غرفه و بيست و هشت ورودى دارد و ۳۲كتيبه تاريخى از سال ۸۲۱ه- . ق تا دوره معاصر را در خود جاى داده است. غير از اينها مجموعه آستانه مشتمل بر گورستان هاى وسيعى است كه نامدارترين شاهان، اميران، دانشمندان و هنروران در آنها فرو خفته اند. نامدارانى چون شيخ بهايى، شيخ طبرسى، شيخ حر عاملى، شاه تهماسب صفوى، امير عليشير نوايى، عباس ميرزاى قاجار، ميرزا حسين خان سپهسالار و...

موزه هاى آستانه با ۱۱گنجينه بزرگ، آنچنان كه «دكتر على شريعتى» به درستى تصريح مى كند؛ جايى است كه «در آن مى توان سهم تشيع را در عالم هنر، بخصوص هنر اسلامى به دقت مطالعه كرد.» و بالاخره كتابخانه آستانه با ۳۰هزار مترمربع زيربنا، ۳۸هزار كتاب خطى، ۳هزار قرآن خطى و ۴۰۰هزار كتاب چاپى، يكى از بزرگترين آرشيوهاى تاريخى در ايران و بلكه پهنه جهان اسلام به شمار مى آيد.

با وجود اين، ارزش هاى تاريخى و هنرى نهفته در روضه رضوى در پرتو جنبه هاى قدسى و آداب زيارتى آن تا حد زيادى به فراموشى سپرده شده و موجب شده است پاره اى از برنامه ريزى ها و اقدامات در اين مجموعه سترگ، خالى از دغدغه هاى مربوط به صيانت از ميراث فرهنگى باشد. گفتار حاضر بر آن است تا با نگاهى گذرا به روند پيدايى و تكوين بارگاه هشتمين امام، برخى از جنبه هاى تاريخى و هنرى آن را مورد توجه قرار دهد. شايد همه ما كه چند بارى به زيارت قدسى ترين زيارتگاه ايران شتافته ايم با توجه به اين جنبه ها دريابيم روضه رضوى جايى است كه به واقع آن را نديده ايم و بايد از نو بدان بنگريم!

حرم مطهر؛ جايى كه پيش از امام رضا ساخته شد

ده سال پيش از شهادت على ابن موسى الرضا(ع)، «هارون الرشيد» خليفه عباسى براى سركوب شورش «رافع بن ليث» در ماوراءالنهر، از بغداد راهى خراسان شد؛ اما در ميانه راه بيمار شد و در نزديكى قريه سناباد توس در باغ «حميد بن قحطبه طايى» به استراحت پرداخت. حميد بن قحطبه (بر وزن مخمسه) سردار بزرگ جنگ هاى بنى عباس عليه بنى اميه بود كه بعدها به امارت خراسان رسيد و مقر حكومتش باغ و عمارت باشكوهى ميان سناباد و نوغان يعنى مشهد امروزى بود. هارون در همين باغ درگذشت و در آنجا به خاك سپرده شد (بهار ۱۹۳ه- . ق) اندكى بعد بقعه اى بر گور او برافراشتند تا تجليلى از اين بزرگترين خليفه عباسى باشد.

ده سال بعد، هنگامى كه مأمون فرزند هارون، همراه با امام رضا(ع) از مرو به بغداد آمد، در باغ حميد ابن قحطبه و كنار بقعه پدرش فرود آمد. او در همين باغ امام هشتم را مسموم كرد و در بقعه پدرش به خاك سپرد. (صفر ۲۰۳ه- . ق) از اين رو آستانه كنونى امام رضا(ع) مطابق با باغ حميد ابن قحطبه است و محوطه اصلى حرم ايشان، حدود ده سال پيش از شهادتشان شكل گرفته است. اينكه امروزه مزار امام درست در ميانه گنبدخانه قرار ندارد، شايد بدين سبب باشد كه بناى اوليه متناسب با گور هارون ساخته شده و در بازسازى هاى بعدى شكل كلى آن حفظ شده است.

جالب آنكه هنوز هم دو متر از ديوار چينه اى بقعه نخستين يا همان بقعه هارون باقى است و بقاياى قناتى كه در باغ حميد بن قحطبه جارى بوده، در بخش هايى از حرم مانند رواق دارالذكر مشاهده شده است. گويا اين قنات از زاويه جنوب غربى به طرف حرم مى آمده.

«ابوالفرج اصفهانى» در «مقاتل» مى گويد: «مأمون هنگام حفر قبر على ابن موسى الرضا حضور داشت و گفت: صاحب اين نعش به من مى گفت: هنگامى كه خواستيد براى من قبرى حفر كنيد، آب و ماهى در آنجا ظاهر خواهند شد، بعد از آنكه مشغول حفر شدند، آبى ظاهر شد و ماهى در آن پديد آمد و بعد آب خشك گرديد و رضا(ع) را در آنجا به خاك سپردند.» اين روايت به نوعى مؤيد تاريخى قناتى است كه هنوز بخشهايى از آن در اطراف حرم و نيز پشت محراب مسجد گوهرشاد وجود دارد.

خرابى و بازسازى؛ داستان هميشگى حرم

از تاريخ آستانه در فاصله سال ۲۰۳تا نيمه دوم سده چهارم هجرى اطلاع دقيقى در دست نيست. اما به نظر مى رسد تغيير قابل توجهى در ساختمان بقعه به وجود نيامده. در ابتداى دوره غزنوى «سبكتگين» به گمان آن كه مبادا روضه رضوى جايى براى تجمع و همبستگى شيعيان باشد، حرم امام را ويران كرد، اما فرزندش «سلطان محمود غزنوى» گرچه صبغه اى كاملاً ضد شيعى داشت، از روى تدبير به مرمت آن همت گمارد و آستانه را اندكى گسترش داد. گفته اند نخستين بار در همين زمان گنبد و مناره اى براى حرم افراشته شد. همچنين مسجد كوچك «بالاسر» از يادگارهاى دوره غزنوى است كه بانى آن «ابوالحسن عراقى» بوده است.

بعدها در سال ۵۱۰ه- . ق و به روزگار حكومت سلجوقيان بر اثر نزاعى كه ميان شيعيان و سنيان در مشهد و توس پديد آمد، بار ديگر حرم رضوى در روز عاشورا مورد حمله قرار گرفت و ويران شد.

آثار خرابى پس از چند سال به وسيله يكى از علويان به نام «ابوالقاسم احمدبن على بن احمد علوى حسينى» از ميان رفت. قديمى ترين سنگ مزارى كه از بارگاه امام به دست آمده و از شاهكارهاى هنر سنگ تراشى در ايران است، نام همين فرد را به همراه تاريخ ۵۱۶ه- . ق در بر دارد.

۳۲سال بعد در يورش غزها (غز بر وزن لر، گروهى از تركان آسياى مركزى) به خراسان، دوباره خساراتى به روضه رضوى وارد آمد كه توسط «شرف الدين ابوطاهربن سعد بن على قمى» از عمال حكومت سلجوقى به سال ۵۵۶ه- . ق ترميم شد و ازاره حرم با كاشى هاى بسيار نفيس كه هنوز باقى هستند، زينت يافت. گفتنى است ريشه تاريخى داستان «ضامن آهو» به همين دوران راه مى برد و آن شكارچى كه آهوان از كمندش به حرم امام پناه بردند، فرزند بيمار سلطان سنجر سلجوقى بود. گفته اند او در اين واقعه طى مكاشفه اى شفا يافت و از اين رو پدرش امر به تجديد بناى حرم داد.