فایل در 18صفحه قرار دارد که 5صفحه آن را در توضیحات قرار دادیم

حرم ابوالفضل(عليه السلام) در فاصله تقريبىسيصدمترى و در شمال حرم امام حسين(عليه السلام)قرار دارد; يعنى در همان جايى كه آن حضرت به شهادت رسيد و در آن به خاك سپرده شد و بر مرقد او بنايى ساختند. اين بنا شامل يك صحن، بارگاه و گنبدى پوشيده از كاشى و دو گلدسته با سرگلدستههاى طلاكارى شده است.

از ديرباز همه تغييرها و توسعههايى كه در حرم امام حسين(عليه السلام) پديد آمده، كمابيش حرم حضرت عباس(عليه السلام) را نيز در برگرفته و همه كسانى كه به بنا و نوسازى حرم امام(عليه السلام)پرداخته، به بنا و نوسازى حرم آنحضر ت نيز توجه كردهاند، خواه در بناى صحن، خواه گنبد و بارگاه و خواه گلدستهها. البته از جزئيات نخستين بنايى كه بر مرقد آن حضرت ساخته شد، اطلاعات روشنى در دست نيست و آنچه در دست داريم اطلاعاتى مربوط به طرح و نقشه حرم‌، عناصر بنا، چگونگى معمارى و تزيينها در دوره قبل از قرن هفدهم ميلادى است.

به هر روى، حرم حضرت عباس(عليه السلام) قطعهاى از سرزمين مباركى ا ست كه خداوند به ديده عنايت در آن نگريسته و آن را كعبه دلها كرده است. حرم آن بزرگ، مجموعهاى است داراى4370 متر مربع مساحت كه مرقد عباس(عليه السلام) را در ميان دارد. گنبد خانهاى مستطيل شكل با ابعاد 110 در 120 متر و با چهار رواق در چهار طرف. محوطهاى روباز اين گنبد خانه و رواقها را در ميان گرفته كه آن را صحن گويند.

حرم حضرت عباس(عليه السلام) در كليات نقشه و طرح بنا با حرم امام حسين(عليه السلام) تفاوتى چندان ندارد و تنها تفاوت در تعداد رواقهاى پيرامون گنبد خانه و همچنين غرفههاى پيرامون صحن است. قبر درست در ميان گنبد خانه است و بر روى آن صندوق گرانبها از جنس شيشه است و روى آن نيز صندوق مشبك نقرهاى يا ضريحى كه آن را «صندوق خاتمى » گويند.

تاريخ روايت مى كند كه آل بويه (ديالمه) علاقهمندترين خاندان به اهل بيت بودند. همين حكمرانان بودند كه ياد و نام حسين(عليه السلام) و برادرش عباس را زنده و جاودانه ساختند; بويژه در روزگار حكمرانى عضدالدوله ديلمى كه اعلام تشيع كرد و حرم حضرت ابوالفضل و گنبد و بارگاه آن مرقد را ساخت. در دوران صفويه تحول چشمگيرى در بنا و نوسازى حرم روى دادو در همين دوران بود كه شاه طهماسب صفوى به سال 1032 ه .ق. (=1622 م.) به تزيين گنبد با كاشى همت گماشت. ضريحى بر روى «صندوق خاتمى » نصب كرد. رواق و صحن را نظم و سامان داد. ايوان نخستين درِ حرم را ساخت و فرشهاى گرانبهايى از ايران براى مفروش كردن حرم فرستاد. درسال1153 ه .ق. نادرشاه افشار هديههاى فراوانى به حرم هديه كرد و برخى از بناهاىحرم را نيز آينه كارى كرد.

در سال 1172 ه .ق. وزير انديشمند او به زيارت كربلا رفت. صندوقى را كه بر روى قبر بود نوسازى كرد و در رواق هم نوسازيهايى به عمل آورد و چلچراغى براى نهادن شمع در آن به منظور روشن كردن حرم هديه داد.در سال 1236 ه .ق. محمدشاه قاجار فرمان داد ضريحى نقرهاى بر مرقد آن حضرت بسازند.در سال 1259 ه .ق. محمدعلى شاه پسر سلطان ماجد شاه از شاهان هند، گنبد خانه حرم حضرت عباس(عليه السلام) را نوسازى كرد.

پس از هجوم وهّابيان به سال 1216 ه .ق. كه به غارت و تخريب حرم امام حسين و حضرت عباس(عليهما السلام) انجاميد‌‌، فتحعلىشاه قاجار به نوسازى حرم پرداخت و از جمله، گنبد حرم حضرت عباس را كاشىكارى كرد. در سال 1263 ه .ق. سلطان عبدالمجيد محمود عثمانىدو شمعدان تزيين يافته به گلبرگهايى طلايى به حرم حضرت عباس هديه كرد كه همچنان در حرم وجود دارد.در سال 1266 ه .ق. سلطان عبدالمجيد خان عثمانى، همچنين بناى حرم حضرت عباس(عليه السلام) را نوسازى كرد.

مادر سلطان عبدالمجيد نيز در سال 1266 ه .ق. پردههاى حريرى به حرم حضرت ابوالفضل هديه كرد. در جريان نوسازيهاى اخير صندوق داخلى ضريح «صندوقخاتمى »، عبارت «يا اباالفضل العباس(عليه السلام) أدركنى 1264 ه .ق.» را بر آن يافتند.

بعدها حكمرانان بهرة هند سقف ضريح را با سقفى ديگر از چوب جاوه جايگزين كردند.بر تبديل اين سقف به سقف جديد، ميرزا محمدباقر راجة حائرى نظارت داشت و استاد اسماعيل نجار كار تزيين آن را انجام داد.

بر ضريح فولادى كه روى صندوق خاتمى قرار داشته، اين عبارت نقش بسته است: «ضريح العباس سنه 1182 ه .ق. عمل احمد اكبر» آن سان كه از تاريخ مكتوب بر اين ضريح پيداست كار آن به سال 1182 انجام يافته است. عبارتى ديگر هم بر اين ضريح نقش بسته كه ظاهراً همين ماده تاريخ را نشان مى دهد. آن عبارت چنين است:«لازال مطافاً لخيار الناس، عمل مهدى القلقاوى».

اين كتابتها به خطى زيبا و به صورتى هنرى انجام گرفته است.در سال 1358 ه .ق. اين ضريح فولادى برداشته و صندوق خاتمكارى ديگرى كه فردى به نام فولاد زرى آن را ساخته بود، جايگزينش شد.ضريح نقرهاى حرم حضرت عباس، اهدايى محمدشاه قاجار است و نظارت بر ساخت آن را نيز، چونان كه بر سر در ضريح نوشته است، حاج عبدالهادى استرآبادى، نياى بزرگ خاندان استرآبادى ساكن در كاظمين، برعهده داشته است.در قرن سيزدهم هجرى بانو تاج محل هندى به روكش كردن صندوق خاتمى با روكشى از نقره اقدام كرد و اين كار ضررهايى بر صندوق در پى داشت و اين عمليات تزيين، به كوچكترشدن صندوق انجاميد و صندوق را به شكلى درآورد كه اكنون نيز مشاهده مى شود.

ضريح جديد

در سال 1385 ه . ق. ضريح مرقد حضرت عباس با ضريحى نو جايگزين شد. اين كار با جشنى بزرگ در كربلا همراه بود. ضريح را كه روانة كربلا ساخته بودند، در بغداد مردم از آنان استقبال گرمى كردند و پس از آن كه ضريح از مسيّب به كربلا برده شد، مردم كربلا نيز با شور و هيجان، زن و مرد به خيابان ريختند و از آن استقبال كردند. در پيشاپيش استقبال كنندگان، عالمان دينى و سادات و بزرگان و تاجران و مديران حضور داشتند. پس از مراسم استقبال، ضيافت نهارى به افتخار اين مراسم در حسينية حيدرى از سوى توليت حرم سيد بدرالدين آل ضياء ترتيب يافت. دو روز پس از آن، كار نصب آغاز شد. در روز سهشنبه دوازدهم ماه مبارك رمضان برابر با دوم ژانويه 1966 م. كار نصب به پايان رسيد و در شب پانزدهم ماه مبارك، برابر با شب ششم ماه ژانويه، حضرت آيةالله العظمى سيدمحسن حكيم از آن پردهبردارى كرد و به درگاه خداوند تعالى دعا كرد. اين ضريح، كه ساختة ايرانيان و هدية آنان بود، از طلاى ناب و نقره ساخته شده و در ساخت آن نگينهايى از مينا سنگهاى قيمتى نيز به كار رفته و در نوع خود از زيباترين و بديعترين ضريحهاست.

بنا به گفتة سيد بدرالدين آل ضياء، توليت حرم حضرت عباس(عليه السلام) هزينة ساخت اين ضريح به 250 هزار دينار رسيده و در ساخت آن از 400 هزار مثقال نقرهو 800 مثقال طلااستفاده شده و عمليات ساخت آن سه سال به درازا كشيده است.اين ضريح به دستور و با پشتيبانى حضرت آيت الله حكيم ساخته شده و هزينة آن را برخى از نيكوكاران ايرانى تأمين كردهاند.

گفتنى است پيش از آن بهرة هند، شباكى براى ضريح ساخته بودند كه چون آن را به كربلا آوردند و قصد نصبش داشتند، پارهاى خرابى برداشت و از همين روى آيتالله حكيم آن را نپذيرفت و از ايرانيها خواست ضريحى جديد بسازند. اين ضريح جديد كه به درخواست ايشان ساخته شد، همان است كه اكنون از آن سخن مى گوييم. شهرتاين ضريح بيش از هرچيز به چهار انارك طلايى است كه بر فراز در چهارگوشه آن نصب شده و قطر هر كدام 50 سانتيمتر است.گفتنى است حرم ابوالفضل(عليه السلام) با كتيبههايى از آيات قرآن تزيين شده و گنبد آن بنا هم از داخل زينت يافته و هم در نماى بيرونى بر ساقه آن سوره منافقون و بر نوك آن سوره جمعه با خط ثلث روشنى و به خط جواد خطاط نقش بسته است.

حرم عباس بن على(عليه السلام) جلوه گاه ديگرى از هنر اسلامى است و در جاى جاى آن، شكوه، عظمت، اصالت و چشمنوازى معمارى و هنر اسلامى رخ مى نمايد و هيچ گوشهاى نيست كه از نقش و نگارها و تزيينهاى گوياى اين شكوه و عظمت تهى باشد.

رواقهاو درها

گنبد خانه حرم حضرت عباس را چهار رواق در برگرفته كه سقف و ديوارهاى هريك از داخل با كاشى و آينهكارى تزيين شده است. اين رواقها عبارتند از:

رواق شمالى: اين رواق از رواق شرقى و غربى جدا شده و قبلا ميان دو قسمت آن ديوارى وجود داشته كه بعدها برداشته شده است.

در ضلع شمالى اين رواق، حجرهاى است كه درى نقرهاى دارد و به راهرويى زيرزمينى گشوده مى شود كه به قبر حضرت ابوالفضل(عليه السلام) مى رسد. گفتهاند: اين جا بر نهر علقمى مشرف بوده است. در جوار اين حجره حجره ديگرى است كه مقبره آلنواب را تشكيل مى دهد. پس از آن، به ترتيب كتابخانه حرم حضرت ابوالفضل، مقبره مرحوم سيدميرزا وكيل و مقبره مرحوم حاج محمد رشيد جلبى صافى، شهردار سابق، واقع است. دو مقبره ديگر هم وجود دارد كه درهاى آنها از صحن گشوده مى شود. اين دو مقبره عبارتند از مقبره علامه سيدكاظم بهبهانى كه در گوشه شمال شرق حرم واقع شده و مقبره مرحوم حاج حسين حلاوى كه در گوشه شمال غرب واقع است. در ضلع غربى حرم در يكى از غرفهها، قبلا چاه آبى وجود داشته كه مخازن حرم را از آن پر مى كردهاند. اين غرفه همان است كه بعدها مقبره سيد ميرزا وكيل شده است.

واقع است پيشتر در ضلع غربى حرم چاه آبى وجود داشته و مخزنى كه در يكى از غرفهها بوده و در جريان شست و شوى حرم از آن استفاده مى شده، با آب اين چاه پر مى شده است. اين غرفه همان است كه بعدها به مقبره سيدميرزا وكيل تبديل شد. با توجه به اين كه پيشتر ميان رواق شمالى و حرم ديوارى وجود داشته و اين ديوار را برداشتهاند، درهايى كه آنجا بوده يكى به مقبره سيدعباس سيدحسين ضياءالدين عموى توليت حرم حضرت ابوالفضل(عليه السلام) كه در قسمت بالا سر واقع است و ديگرى به مقبره هنود برده شده است.

هنگامى كه حاج رئيس، وزير شيخ خزعل خوزستانى فرمانرواى خرمشهر پمپ آبى بر روى نهر حسينيه نصب كرد، از آنجا به صحن حرم امام(عليه السلام) و حرم حضرت عباس(عليه السلام)لولهكشى كرد و پس از آن چاه واقع در حرم را پر كرد و حوض را نيز از ميانبرد.

رواق غربى: در دو سوى اين رواق دو در قرار دارد؛ درى كه در سمت جلو است و به صحن گشوده مى شود «باب الرواق» نام دارد و كفشدارى واقع بر كنار اين در از آن ورثه شيخ محمود كشوان است. درِ دوم، در 26 فوريه 1942 به سمت ضلع شمال غرب گشوده شده، نام آن «باب المراد» است و به توليت حرم تعلق دارد. مقبره هنود و مقبره عموى توليت در فاصله ميان همين دو در قرار دارد.

رواق شرقى: اين رواق پنج مقبره را در برگرفته است: نخست مقبره حريرى، كه مرحوم سيدمحسن سيد محمد على آل طعمه در آن به خاك سپرده شده است. دوم مقبره مرحوم سيد حسّون النائب از آل ضياء الدين كه فرزند او سيد علوان النائب نيز در آنمدفون است. سوم مقبره متوليان حرم ابوالفضل(عليه السلام) كه سيد مرتضى و فرزندش سيد محمدحسن آل ضياءالدين در آن به خاك سپرده شدهاند. چهارم مقبرهاى كه سيد على سيد جواد آل طعمه توليت حرم و نيز فرزندش دكتر عبدالجواد كليدار در آن دفن شدهاند، و پنجم مقبرهاى كه مدفن سيد نورى سيدمهدى سيدصالح آل طعمه و برخى از عموزادگان اوست.

رواق جنوبى: اين رواق همان است كه با سه دهنه در، به ايوان طلا متصل مى شود. درِ اول همان است كه در سمت شرق ايوان قرار دارد و به كشيكخانه باز مى شود. درِ دوم درِ ايوان طلاست كه سيدعباس خطيب فرزند سيدمحمّدمهدى آلطعمه توليت پيشين حرم حضرت ابوالفضل در آستانه آن به خاك سپرده شده است. سومين در نيز در سمت چپ ايوان واقع است و به كشيكخانه گشوده مى شود. در سال 1367 ه.ق. حاج حسين حجار باشى به سنگفرش كردن كف حرم با باقيمانده سنگهاى تراشيده شده براى قصر گلستان در تهران اقدام كرد. هزينه اين كار در آن زمان بيش از 15 هزار تومان برابر با1100 دينار عراقى برآورده شده است.